Trang phục các dân tộc thiểu số Đồng Nai góp phần gìn giữ và lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống

Trong dòng chảy phát triển mạnh mẽ của xã hội hiện đại, việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số luôn được Đảng, Nhà nước và các cấp chính quyền đặc biệt quan tâm. Tại Đồng Nai, vùng đất hội tụ, giao thoa của nhiều dân tộc anh em thì trang phục truyền thống không chỉ là nhu cầu sinh hoạt thường nhật mà còn là biểu tượng sinh động, chứa đựng chiều sâu lịch sử, văn hóa và tâm hồn của mỗi cộng đồng. Tính đến đầu năm 2026, Đồng Nai hiện có khoảng 421.090 người thuộc 37 thành phần dân tộc thiểu số sinh sống như Mạ, Chơro, S’tiêng, Tày, Nùng, Chăm… Mỗi dân tộc mang theo những đặc trưng văn hóa riêng biệt, trong đó trang phục là một trong những yếu tố dễ nhận diện và giàu giá trị biểu đạt nhất. Không chỉ phản ánh điều kiện tự nhiên, môi trường sống, trang phục còn thể hiện trình độ thẩm mỹ, kỹ thuật thủ công, cũng như đời sống tinh thần và tín ngưỡng của từng cộng đồng.

Hình 1. Những bộ trang phục thổ cẩm của Chi hội nghề nghiệp dệt thổ cẩm xã Tân Quan, tỉnh Đồng Nai (nguồn: https://baobinhphuoc.com.vn/)

Điểm nổi bật trong trang phục của các dân tộc thiểu số ở Đồng Nai là sự phong phú về chất liệu, màu sắc và hoa văn. Truyền thống dệt thổ cẩm vẫn được lưu giữ ở nhiều nơi, với nguyên liệu chủ yếu từ sợi bông, sợi lanh hoặc sợi tổng hợp ngày nay. Những tấm vải thổ cẩm được dệt thủ công, nhuộm màu từ các nguyên liệu tự nhiên như lá cây, vỏ cây, rễ cây… tạo nên các gam màu đặc trưng như đỏ, đen, trắng, vàng. Mỗi màu sắc đều mang ý nghĩa riêng: màu đỏ tượng trưng cho sức sống và niềm vui; màu đen thể hiện sự bền bỉ, vững chãi; màu trắng gợi sự tinh khiết; màu vàng biểu trưng cho sự ấm no, sung túc.

Hình 2. Màu sắc và hoa văn thổ cẩm của đồng bào dân tộc Tày

 (nguồn: https://dulichhobabe.com/)

Không chỉ dừng lại ở màu sắc, hoa văn trên trang phục cũng là một “ngôn ngữ” đặc biệt. Những họa tiết hình học, đường zích zắc, hình tam giác, hình thoi… thường được lặp lại theo quy luật, tạo nên sự cân đối hài hòa. Bên cạnh đó là các họa tiết mô phỏng thiên nhiên như dòng suối, cánh rừng, con chim, con thú… phản ánh mối quan hệ mật thiết giữa con người với môi trường sống. Mỗi hoa văn không chỉ mang tính trang trí mà còn chứa đựng câu chuyện, truyền thuyết, kinh nghiệm sống và niềm tin của cộng đồng. 

Hình 3. Trang phục truyền thống dân tộc Mạ

(nguồn: https://dantoctongiao.congthuong.vn/)

Trong số các dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh, người Mạ là một trong những cộng đồng còn lưu giữ khá rõ nét truyền thống dệt và sử dụng trang phục thổ cẩm. Trang phục của người Mạ thường có màu sắc đậm, hoa văn phong phú, được dệt công phu. Phụ nữ Mạ khéo léo trong từng đường kim, mũi chỉ, tạo nên những bộ váy áo vừa mang tính thẩm mỹ cao, vừa thể hiện sự cần cù, sáng tạo. Trang phục không chỉ dùng trong sinh hoạt mà còn đóng vai trò quan trọng trong các nghi lễ như lễ hội mừng lúa mới, lễ cúng thần linh. Người Chơro và S’tiêng lại có trang phục mang nét giản dị, khỏe khoắn, phù hợp với đời sống gắn liền với rừng núi. Nam giới thường mặc khố, nữ giới mặc váy, áo đơn giản, ít họa tiết hơn so với một số dân tộc khác. Tuy nhiên, chính sự giản dị ấy lại tạo nên vẻ đẹp riêng, phản ánh lối sống gần gũi với thiên nhiên, đề cao sự tiện dụng trong lao động sản xuất. Đối với người Tày, Nùng di cư vào Đồng Nai, trang phục mang sắc thái vùng miền phía Bắc, với màu chàm đặc trưng. Trang phục của họ thường kín đáo, ít họa tiết, nhưng được nhấn nhá bằng các chi tiết tinh tế như đường viền, cúc áo hay trang sức bạc. Sự giản dị, thanh lịch trong trang phục phản ánh nếp sống nền nã, trầm lắng của cộng đồng. Trong khi đó, trang phục của người Chăm lại mang đậm dấu ấn tôn giáo và văn hóa riêng biệt. Với tông màu trắng chủ đạo, thiết kế mềm mại, kín đáo, trang phục Chăm thể hiện sự trang nghiêm, thanh khiết, gắn liền với đời sống tín ngưỡng. Những chiếc khăn đội đầu, áo dài truyền thống không chỉ là trang phục mà còn là biểu tượng văn hóa đặc trưng của cộng đồng.

Trong bối cảnh hội nhập và phát triển, văn hóa trang phục truyền thống đang đứng trước nhiều thách thức như sự mai một nghề dệt thủ công, sự thay đổi thị hiếu thẩm mỹ, cũng như tác động của đời sống hiện đại. Sự phát triển của kinh tế thị trường và quá trình đô thị hóa đã làm thay đổi nếp sống, sinh hoạt của đồng bào dân tộc thiểu số; trang phục công nghiệp với ưu điểm tiện lợi, giá thành thấp, dễ sử dụng dần thay thế trang phục truyền thống vốn đòi hỏi nhiều thời gian, công sức trong chế tác và bảo quản. Bên cạnh đó, sự lan tỏa của các xu hướng thời trang hiện đại thông qua mạng xã hội, truyền thông và giao lưu văn hóa khiến một bộ phận, đặc biệt là giới trẻ, có xu hướng ưa chuộng phong cách mới, ít sử dụng hoặc không còn “mặn mà” với trang phục dân tộc trong đời sống thường ngày. Ngoài ra, quá trình chuyển dịch cơ cấu lao động, nhiều người trẻ rời địa phương đi làm ăn xa khiến việc truyền dạy nghề dệt, thêu truyền thống bị gián đoạn; nguồn nguyên liệu tự nhiên ngày càng khan hiếm; kỹ thuật chế tác tinh xảo có nguy cơ thất truyền khi thiếu người kế thừa. Tất cả những yếu tố này đang tác động trực tiếp, làm suy giảm vai trò và vị trí của trang phục truyền thống trong đời sống đương đại, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải có giải pháp bảo tồn phù hợp với điều kiện mới.

Trước yêu cầu đó, trong thời gian tới, tỉnh Đồng Nai xác định tiếp tục triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị trang phục các dân tộc thiểu số, gồm: 

Thứ nhất, đẩy mạnh công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức của cán bộ, đảng viên và Nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ về ý nghĩa của trang phục truyền thống; khuyến khích đồng bào sử dụng trang phục dân tộc trong các dịp lễ, tết, ngày hội văn hóa và trong môi trường học đường.

Thứ hai, tiếp tục triển khai các chủ trương, chính sách nhằm bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số, trong đó có việc khuyến khích gìn giữ, phục dựng và sử dụng trang phục truyền thống trong các dịp lễ hội, sinh hoạt văn hóa cộng đồng, trường học và các sự kiện chính trị - xã hội quan trọng. 

Thứ ba, duy trì và nâng cao hơn nữa chất lượng tổ chức các hội thi, hội diễn văn nghệ, trình diễn trang phục dân tộc nhằm tạo sân chơi lành mạnh để đồng bào các dân tộc thiểu số giao lưu, học hỏi, đồng thời quảng bá và lan tỏa những nét đẹp văn hóa truyền thống đặc sắc của mỗi dân tộc.

Thứ tư, quan tâm hỗ trợ bảo tồn nghề dệt truyền thống thông qua việc tạo điều kiện về vốn, đào tạo nghề, tôn vinh nghệ nhân và xây dựng các mô hình truyền dạy trong cộng đồng. Việc gắn bảo tồn trang phục với phát triển du lịch văn hóa, xây dựng sản phẩm OCOP, phát triển kinh tế hộ gia đình cũng sẽ được chú trọng nhằm vừa giữ gìn bản sắc, vừa nâng cao thu nhập cho người dân. Đồng thời, khuyến khích nghiên cứu, cải tiến mẫu mã trang phục theo hướng phù hợp với đời sống hiện đại nhưng vẫn đảm bảo giữ gìn yếu tố truyền thống cốt lõi.

Trang phục của các dân tộc thiểu số ở Đồng Nai là một phần không thể tách rời của di sản văn hóa dân tộc. Mỗi bộ trang phục là một câu chuyện, một ký ức, một niềm tự hào được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Giữ gìn và phát huy giá trị của trang phục truyền thống không chỉ là trách nhiệm của riêng đồng bào các dân tộc mà còn là nhiệm vụ chung của toàn xã hội./.

1. ^

   Quyết định số 2137/QĐ-UBND năm 2014 về đưa hoạt động văn hóa, nghệ thuật phục vụ vùng đồng bào dân tộc thiểu số, góp phần nâng cao đời sống tinh thần và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống.; Kế hoạch số 142/KH-UBND năm 2023 về bảo tồn, phát huy giá trị văn học dân gian của các dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh; Kế hoạch số 80/KH-UBND ngày 08/3/2024 triển khai thực hiện Nghị quyết số 12-NQ/TU của Tỉnh ủy về xây dựng và phát huy giá trị văn hóa, con người Đồng Nai trong giai đoạn mới.