Giải pháp đấu tranh, ngăn chặn các biểu hiện mê tín dị đoan trong lĩnh vực tín ngưỡng, tôn giáo tại thành phố Đồng Nai

Trong đời sống văn hóa - xã hội của thành phố Đồng Nai, hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo từ lâu đã trở thành nhu cầu tinh thần chính đáng của Nhân dân, góp phần củng cố khối đại đoàn kết và gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Với đặc điểm là địa bàn có nhiều tôn giáo cùng tồn tại cùng hệ thống cơ sở tín ngưỡng phong phú, các hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo trên địa bàn thành phố Đồng Nai trong thời gian qua diễn ra sôi động, thường xuyên, thu hút đông đảo người dân tham gia. Tính đến nay, thành phố Đồng Nai có 2.544 chức sắc, 29.355 chức việc, 9.197 nhà tu hành, 2.666.392 tín đồ, 1517 cơ sở tôn giáo; 863 cơ sở tín ngưỡng gồm có: 152 đình; 68 đền; 439 miếu; 42 am; 01 cốc; 93 từ đường/nhà thờ họ; 16 tượng đài, bia tháp; 01 nhà tưởng niệm; 25 điện thờ tư gia; 26 công trình khác. Trong năm 2025, UBND thành phố Đồng Nai giải quyết 413 trường hợp; ủy nhiệm cho Sở Dân tộc và Tôn giáo giải quyết 1.222 trường hợp theo đúng quy định; hướng dẫn việc tổ chức Đại hội, Hội nghị, lễ nghi và các hoạt động khác diễn ra ổn định, trật tự, theo đúng quy định.

Xen lẫn trong đời sống tín ngưỡng, tôn giáo đó, một số biểu hiện mê tín dị đoan đã nảy sinh, len lỏi và có chiều hướng biến tướng dưới nhiều hình thức tinh vi, tác động tiêu cực đến nhận thức, đời sống xã hội, thậm chí bị lợi dụng để trục lợi, gây mất an ninh trật tự và làm sai lệch những giá trị văn hóa, tín ngưỡng chân chính. Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nhận diện đúng, đấu tranh ngăn chặn và có giải pháp khắc phục hiệu quả các biểu hiện mê tín dị đoan, góp phần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, giữ vững ổn định xã hội và phát huy những giá trị tốt đẹp của tín ngưỡng, tôn giáo trên địa bàn thành phố Đồng Nai.

Hình 1. Hoạt động xem bói chỉ tay mang yếu tố mê tín dị đoan (Nguồn: https://consoncantho.com/)

“Mê tín dị đoan” được hiểu là niềm tin mù quáng vào các yếu tố siêu nhiên, thiếu cơ sở khoa học, dẫn đến có những hành vi lệch chuẩn, gây ảnh hưởng tiêu cực đến cá nhân và xã hội. “Mê tín” là tin một cách mù quáng vào những điều thần bí. Chẳng hạn như: Tin rằng xem ngày giờ, tuổi tác quyết định hoàn toàn thành bại (cưới hỏi, làm ăn); Tin bói toán, xem tướng số, tarot có thể biết chính xác tương lai; Tin vật phẩm phong thủy “đổi vận”, “trừ xui” một cách tuyệt đối; Tin rằng mơ thấy điều gì thì chắc chắn sẽ xảy ra ngoài đời.“Dị đoan” là những điều huyễn hoặc, trái với lẽ thường, thường dẫn đến cách suy nghĩ và hành vi lệch lạc, cực đoan hoặc phi lý. Chẳng hạn như: Cúng bái, giải hạn tốn kém, đốt vàng mã quá mức gây lãng phí; Gọi hồn, trừ tà, chữa bệnh bằng “phép thuật” thay vì đi bệnh viện; Lợi dụng tâm linh để lừa đảo: bán bùa, “làm lễ giải nghiệp”, “cắt duyên âm”…; Tổ chức tụ tập mê tín trái phép, gây mất an ninh trật tự;  Nghe theo “thầy” mà bỏ học, bỏ việc, chia rẽ gia đình.

Như vậy, mê tín dị đoan khác với niềm tin tín ngưỡng, tôn giáo ở chỗ: Tín ngưỡng, tôn giáo là nhu cầu tinh thần chính đáng của con người, hướng con người đến những giá trị đạo đức, nhân văn, được xã hội thừa nhận và pháp luật bảo đảm; trong khi đó, mê tín dị đoan là biểu hiện lệch lạc của niềm tin, không dựa trên cơ sở khoa học, thường bị lợi dụng để trục lợi, làm sai lệch nhận thức và hành vi của con người. Nếu tín ngưỡng, tôn giáo góp phần ổn định đời sống tinh thần, củng cố cộng đồng thì mê tín dị đoan lại gây tác động tiêu cực, làm suy giảm niềm tin vào khoa học, gây lãng phí và ảnh hưởng đến trật tự xã hội.

 “Mê tín dị đoan” tồn tại do nhiều nguyên nhân khác nhau. Về nhận thức, con người từ thời xa xưa chưa đủ tri thức để lý giải các hiện tượng tự nhiên nên thường gắn với yếu tố thần linh. Khi thấy sấm sét, bão tố hay hạn hán xảy ra bất thường, người xưa cho rằng đó là sự “nổi giận” của “thần trời”; khi mùa màng thất bát thì tin rằng do “thần linh quở phạt” nên phải cúng tế để cầu xin phù hộ. Hay hiện tượng “nhật thực”, “nguyệt thực” từng bị coi là “rồng nuốt mặt trời, mặt trăng”, khiến người dân tổ chức các nghi lễ xua đuổi. Về xã hội, trong những giai đoạn nhất định, mê tín bị lợi dụng như công cụ tác động tâm lý, làm con người thụ động, lệ thuộc. Trong xã hội phong kiến, quan niệm “số mệnh đã an bài” khiến nhiều người cam chịu, không dám thay đổi cuộc sống. Về tâm lý, những lo âu trước bệnh tật, rủi ro, thất bại khiến con người tìm đến các yếu tố siêu nhiên để cầu xin sự che chở. Khi mắc bệnh kéo dài, một số người không đi khám chữa mà tìm đến thầy cúng để “giải hạn”, “đuổi tà”; khi làm ăn thua lỗ, có người đi xem bói, cúng lễ để “cầu may” thay vì tìm nguyên nhân và giải pháp thực tế; hoặc trước kỳ thi, nhiều người đi lễ, xin bùa may mắn với niềm tin sẽ giúp đạt kết quả tốt. Những biểu hiện này cho thấy tâm lý lo âu dễ khiến con người lệ thuộc vào yếu tố siêu nhiên. Trong bối cảnh hiện nay, khi đời sống có nhiều biến động, áp lực xã hội gia tăng, tâm lý cầu an, cầu may tiếp tục là “mảnh đất” để mê tín dị đoan tồn tại.

Hình 2. Biểu hiện mê tín dị đoan qua việc đốt vàng mã (nguồn: https://www.quanlynhanuoc.vn/)

Trên thực tế tại Đồng Nai, “mê tín dị đoan” xuất hiện khá phổ biến dưới nhiều hình thức như bói toán, xem tướng, xem tử vi, đồng bóng, cúng sao giải hạn. Tại một số khu vực lễ hội, đặc biệt vào dịp đầu năm, tình trạng xin xăm, xem bói, bán vật phẩm “tâm linh” diễn ra công khai. Không ít người sẵn sàng chi số tiền lớn cho các hoạt động cúng bái, lên đồng với niềm tin mù quáng. Trên không gian mạng, các dịch vụ xem bói online, “giải hạn từ xa” phát triển nhanh, quảng cáo tràn lan, đánh vào tâm lý lo lắng của người dân. Qua công tác nắm tình hình được biết, không ít người dân bị tác động bởi các hình thức này khi tham gia nhiều hội, nhóm xem bói trực tuyến xuất hiện trên các nền tảng như Facebook, Zalo, TikTok, thu hút đông đảo người tham gia. Các đối tượng thường sử dụng tài khoản ảo, tự xưng là “thầy bói”, “cô đồng”, “chuyên gia phong thủy”, thậm chí quảng bá khả năng “xem căn duyên, tiền kiếp” để tạo lòng tin. Sau đó, chúng đưa ra các thông tin mang tính tiêu cực như gặp vận hạn, có “vong theo”, sắp xảy ra rủi ro… nhằm gây tâm lý lo lắng, hoang mang cho người xem, rồi yêu cầu chuyển tiền để thực hiện các nghi thức như “giải hạn”, “cắt duyên âm”, “cầu tài lộc”, “hóa giải vận xui”… với số tiền từ vài trăm nghìn đến hàng chục triệu đồng. Thực tế tại địa phương đã ghi nhận một số trường hợp người dân bị lừa đảo, mất tiền do tin theo các hình thức mê tín trên mạng, cho thấy mức độ lan rộng và tính chất phức tạp của loại hình này, đòi hỏi cần được quan tâm, kiểm soát chặt chẽ hơn trong thời gian tới. Đáng lo ngại hơn, một số hiện tượng tôn giáo mới xuất hiện, pha trộn mê tín dị đoan, gây ảnh hưởng đến an ninh trật tự; có trường hợp người dân tin vào chữa bệnh bằng cúng bái, bỏ qua điều trị y tế, dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Những biểu hiện trên cho thấy “mê tín dị đoan” không chỉ gây thiệt hại kinh tế mà còn làm suy giảm niềm tin vào khoa học, tác động tiêu cực đến nhận thức, hành vi và đời sống xã hội. 

Thực hiện chỉ đạo của Thành ủy và UBND thành phố Đồng Nai, trong thời gian qua, Sở Dân tộc và Tôn giáo đã chủ trì, phối hợp với các ngành chức năng của thành phố và UBND các xã, phường tăng cường công tác quản lý nhà nước về các hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo; đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật cho các chức sắc, nhà tu hành, chức việc, tín đồ tôn giáo và người đại diện, thành viên Ban quản lý cơ sở tín ngưỡng trên địa bàn bằng nhiều hình thức khác nhau như: Tổ chức họp mặt, hội nghị tuyên truyền, Tọa đàm, Hội thảo, triển khai qua văn bản giấy, hệ thống văn bản điện tử, đăng tải nhiều bài viết trên Trang thông tin điện tử, fanpage, facebook, zalo OA cơ quan; kịp thời hướng dẫn, hỗ trợ tổ chức tôn giáo, cơ sở tín ngưỡng thực hiện đúng quy định của pháp luật; theo dõi, kiểm tra việc triển khai thực hiện các chủ trương, chính sách, pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo tại các cơ sở nhằm đảm bảo hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo diễn ra ổn định, đúng mục đích, phù hợp thuần phong mỹ tục, hạn chế các biểu hiện lợi dụng sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo để hoạt động mê tín dị đoan, trục lợi, trái pháp luật, gây ảnh hưởng đến an ninh trật tự, đời sống cộng đồng. 

Trước thực trạng đó, công tác đấu tranh, phòng ngừa và khắc phục mê tín dị đoan đặt ra yêu cầu hết sức cấp thiết, đòi hỏi phải được triển khai một cách đồng bộ, kiên trì, bài bản và có trọng tâm, trọng điểm. 

Một là, đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân, giúp phân biệt rõ giữa niềm tin tín ngưỡng, tôn giáo với “mê tín dị đoan”. Nội dung tuyên truyền phải cụ thể, dễ hiểu, gắn với các tình huống thực tế; qua đó, giúp người dân tự nhận diện và chủ động phòng tránh. Đồng thời, đổi mới hình thức tuyên truyền, tận dụng hiệu quả các nền tảng số, mạng xã hội để lan tỏa thông tin chính thống.

Hai là, tăng cường hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước trên từng lĩnh vực của đời sống xã hội, nhất là đối với hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo và các lễ hội có liên quan. Thường xuyên theo dõi, nắm tình hình, kịp thời phát hiện, ngăn chặn các hành vi lợi dụng tín ngưỡng, tôn giáo để hoạt động mê tín dị đoan, trục lợi, gây mất an ninh trật tự và ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống văn hóa - xã hội, kể cả trong đời sống thực tế và không gian mạng. Đồng thời, kiên quyết xử lý các trường hợp vi phạm theo quy định của pháp luật, không để phát sinh vấn đề phức tạp.

Theo quy định pháp luật hiện hành, hành vi tham gia hoặc tổ chức các hoạt động mê tín dị đoan có thể bị xử phạt hành chính từ 200.000 đồng đến 20 triệu đồng; trường hợp nghiêm trọng có thể bị xử lý hình sự theo Điều 320 Bộ luật Hình sự với mức phạt đến 10 năm tù.

Ba là, phát huy vai trò của các tổ chức tôn giáo và chức sắc, nhà tu hành, chức việc tôn giáo, người đại diện hoặc thành viên ban quản lý cơ sở tín ngưỡng trong việc tuyên truyền, vận động việc chấp hành đúng chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước; nâng cao nhận thức, phân biệt rõ giữa niềm tin tín ngưỡng, tôn giáo với mê tín dị đoan; chủ động phát hiện, ngăn chặn và phối hợp xử lý các hành vi lợi dụng tín ngưỡng, tôn giáo để trục lợi, góp phần xây dựng đời sống văn hóa lành mạnh trong cộng đồng.

Bốn là, phối hợp các ngành chức năng có liên quan theo dõi, kiểm soát hoạt động mê tín dị đoan trên không gian mạng; nâng cao kỹ năng tiếp cận và sàng lọc thông tin cho người dân, nhất là giới trẻ khi tham gia các hội, nhóm trực tuyến; tuyệt đối không chuyển tiền cho các tài khoản cá nhân khi chưa xác minh rõ danh tính, lai lịch cũng như không chuyển tiền cho các đối tượng dụ dỗ bói toán.

Năm là, đề cao tính tiên phong, gương mẫu của cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu trong việc chấp hành chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; không tham gia, không cổ súy cho các hoạt động mê tín dị đoan; đồng thời, tích cực tuyên truyền, vận động gia đình và các tầng lớp Nhân dân thực hiện nếp sống văn minh, bài trừ hủ tục lạc hậu. Qua đó, tạo sức lan tỏa, củng cố niềm tin của quần chúng và nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh, phòng ngừa mê tín dị đoan trong xã hội.

Tóm lại, đấu tranh, ngăn chặn và từng bước khắc phục mê tín dị đoan trong hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo là nhiệm vụ thường xuyên, lâu dài, cần được thực hiện với quyết tâm cao và giải pháp đồng bộ. Khi nhận thức của người dân được nâng lên, pháp luật được thực thi nghiêm minh, vai trò của cộng đồng và các tổ chức tôn giáo được phát huy, thì những biểu hiện mê tín dị đoan sẽ dần bị thu hẹp và loại bỏ. Qua đó, góp phần xây dựng đời sống văn hóa tinh thần lành mạnh, củng cố niềm tin xã hội, giữ vững an ninh trật tự và tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của thành phố Đồng Nai./.

1. ^

    Theo Nghị quyết số 25-NQ/TW ngày 12/3/2003, Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khoá IX) về công tác tôn giáo đã xác định: “Tín ngưỡng, tôn giáo là nhu cầu tinh thần của một bộ phận Nhân dân, đang và sẽ tồn tại cùng dân tộc trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta”.

2. ^

    Theo Điều 2 Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 quy định:“Tín ngưỡng là niềm tin của con người được thể hiện thông qua những lễ nghi gắn liền với phong tục, tập quán truyền thống để mang lại sự bình an về tinh thần cho cá nhân và cộng đồng”. “Hoạt động tín ngưỡng là hoạt động thờ cúng tổ tiên, các biểu tượng linh thiêng; tưởng niệm và tôn vinh người có công với đất nước, với cộng đồng; các lễ nghi dân gian tiêu biểu cho những giá trị lịch sử, văn hóa, đạo đức xã hội”. “Tôn giáo là niềm tin của con người tồn tại với hệ thống quan niệm và hoạt động bao gồm đối tượng tôn thờ, giáo lý, giáo luật, lễ nghi và tổ chức”. “Hoạt động tôn giáo là hoạt động truyền bá tôn giáo, sinh hoạt tôn giáo và quản lý tổ chức của tôn giáo”.

3. ^

    Cụ thể:

   - Tại khoản 2, khoản 4 Điều 14 Nghị định 38/2021/NĐ-CP ngày 29/3/2021 của Chính phủ quy định: “Phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng đối với hành vi tham gia hoạt động mê tín dị đoan trong lễ hội”; “Phạt tiền từ 15.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi tổ chức hoạt động mê tín dị đoan”. Ngoài ra, một số hành vi liên quan như đốt vàng mã không đúng nơi quy định, chèo kéo người tham gia lễ hội… có thể bị xử phạt từ 200.000 đồng đến 3.000.000 đồng tùy mức độ vi phạm.

   - Tại Điều 320 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) của Quốc hội quy định: “Người nào dùng bói toán, đồng bóng hoặc các hình thức mê tín, dị đoan khác để trục lợi hoặc gây hậu quả nghiêm trọng thì bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.” “Phạm tội thuộc một trong các trường hợp: thu lợi bất chính lớn; gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội; làm chết người… thì bị phạt tù từ 03 năm đến 10 năm.”